Durağan Adı Nerden Geliyor?

DuraÄŸan’ın uzun bir geçmiÅŸi olup, tarihi yönünden epeyce eskidir.Eski Ä°stanbul, Amasya, Diyarbakır, Trabzon ve Çorum yolları buradan geçerdi.Eski çaÄŸlarda bugünkü modern limanlar olmadığından, tabi limanlar gemilere sığınak olurdu.Bu yüzden Sinop’un tabii limanına giden yollar, DuraÄŸan-Boyabat üzerinden geçerdi.

Sinop’u Anadolu’nun iç kısımlarına baÄŸlayan yolların ilçeden geçmesi, DuraÄŸan’ın önemini artırmış ve tarihi bir kasaba durumuna getirmiÅŸtir.

Ä°lçe adının kasabada bulunan bir handan almaktadır.Kasabanın ilk kurulduÄŸu yer , ilçenin 5 Km kuzeyinde “Sakızören” denen yerdir. Burada bulunan kaynak suyun yanında bir süre kalınmış, kaynak suyun kuruması ile halk Gökırmak’ın kıyısına inerek bugünkü yerine yerleÅŸmiÅŸtir.Bu yer deÄŸiÅŸikliÄŸin önemli diÄŸer sebepleri de, halkın yol kenarına ve Han’ ın yanına yerleÅŸme istekleridir.(1) Han, 1265 yılında Pervane oÄŸulları zamanında, pervane Muiüddin Süleyman tarafından yaptırılmıştır.(2)

Han, uğrak ve durak (dinlenme) yeri olarak kullanılmıştır. Bu durum yıllarca sürmüş, yolcu ve halk dilinde buna hana DURAKHAN denilmiştir.Böylece yeni kasabanın adı, bu hana izafeten DURAKHAN , zaman içinde halk dilinde DURAĞAN şeklini alarak resmi kayıtlara geçmiştir.

Han (Kervansaray) , DuraÄŸan kasabası içinde eski camii (Ä°smail Bey Cami-i) yanındadır.Kitabesi caminin ön cephesinde duvara raptedilmiÅŸ iken, 1989 yılında baÅŸlanan ve 1992 yılında tamamlanan Durakhan’ ın restore çalışmaları sırasında bu kitabe Ä°smail Bey Camiinden alınarak hanın giriÅŸ kapısı üzerine yerleÅŸtirilmiÅŸtir.

Selçuklu ordularının buraya karargah kurmaları ve çevre savaşları ile ilgili hazırlık yapmaları buranın önemini artırmıştır.

Danişmentliler Döneminde Durağan (1105-1172)

1071 yılında Türk’ler tarafından Bizanslılara karşı kazanılan Malazgirt Zaferi’nden sonra , Anadolu kapıları Türk Milletine açılmış oluyordu.Anadolu’nun TürkleÅŸmesi ve Ä°slamlaÅŸması böyle baÅŸlar.

Büyük Selçuklu Sultanı Melik – Åžah, Anadolu’nun fethini tamamlaması için KutalmışoÄŸlu Süleyman Åžah’ı görevlendirdi.Süleyman Åžah kısa zamanda Anadolu’ nun tamamen alınmasını saÄŸladı. Selçuklular, geleneklerine göre alınan toprakları komutanlarına, baÅŸarıları karşılığı verirlerdi.DaniÅŸment Gazi kendisine verilen topraklarda 1085 DaniÅŸment BeyliÄŸini kurdu.DaniÅŸmentliler daha sonra Amasya, Çorum, Osmancık, Çankırı, DuraÄŸan ve Kastamonu havalesini’ de alarak topraklarına kattılar, Tarih kitaplarının bir çoÄŸunda Gökırmak vadisi tamamen Kastamonu ile birlikte, DaniÅŸmentliler BeyliÄŸi içerisinde gösterilmektedir. Türk orduları, Kızılırmak Nehrini Vezirköprü-Osmancık arasından geçeceklerine göre Boyabat ve DuraÄŸan kısa süre içerisinde (Kastamonu’ dan önce veya az sonra ) DaniÅŸmentlilerin eline geçmiÅŸtir.(1105)

DaniÅŸment orduları Kastamonu’ ya önemli bir geçiÅŸ yolu olan Amasya Gümüşhacıköy – Vezirköprü – DuraÄŸan ve Boyabat üzerinden geçmiÅŸlerdir.Çevrenin durumu incelendiÄŸinden Kastamonu ile birlikte Ä°sfendiyar sıra daÄŸlarının güneyine düşen yamaçları ile Gökırmak Vadisi (DuraÄŸan ve Boyabat Ä°lçe toprakları) DaniÅŸmentliler’ in eline bu sırada geçmiÅŸ olabileceÄŸi çok iyi anlaşılmaktadır.Kastamonu ve Vezirköprü ‘ yü ele geçiren DaniÅŸmentliler’in bu iki ÅŸehir arasında bulunan Gökırmak Vadisinin ve bu verimli topraklarıda ele geçirmeleri düşünülemez.

Bugün DuraÄŸan’ın köylerinden olan YaÄŸbasan, Köseli ve Salarkolu (Salarlu) köy adları DaniÅŸmentliler’in boy ve oymak adlarından gelmektedir.(1)

DaniÅŸmentliler’i 1175 yılından ortadan kaldıran Selçuklular, DuraÄŸan ve çevresini yönetimleri altına almışlardır.Böylece buralara yeniden Türk boylarının akınları baÅŸlamıştır. DuraÄŸan ve çevresi 1105-1174 yılları arasında DaniÅŸmentliler’in elinde kaldı.(2)
(1) Sinop Ä°li Tarihi – Bekir BAÅžOÄžLU
(2) Selçuklu Tarihi – Ä°brahim KAFESOÄžLU

Selçuklular Döneminde Durağan

DuraÄŸan, Selçuklular zamanında İç Anadolu’yu Karadeniz’e baÄŸlayan ticaret yolu üzerinde, yolcuların uÄŸrak ve durak yeri olarak önem kazanmıştır.

Trabzon Rum Ä°mparatorluÄŸu’nun kurulması ile Sinop, savaÅŸsız olarak bu imparatorluÄŸa baÄŸlanmış, DuraÄŸan -Boyabat ilçeleri ise Selçuklularda kalmıştır.Selçuklu Sultanı 1.Ä°zzettin Keykavus babasının Anadoluda’ki iktisadi siyasetine devam etti. Kuzey Anadolu ticaretini emniyete almak için Sivas’a yürüyerek oradan Sinop yolu üzerinde, Trabzon Rum Ä°mparatoru Aleksios’ u esir etti. Yoluna devam ederek Sinop Kalesi’nin alınmasını saÄŸladı.(3) Selçuklu ordusu ve illerden gelen kuvvetler Gümüşhacıköy-Vezirköprü üzerinden Kızılırmak’ı geçerek DuraÄŸan’a gelmiÅŸtir.Selçuklu Sultanı DuraÄŸan’da ordugahını kurdu. Son hazırlıklarını burada tamamladı ve Sinop üzerine yürüdü. Sinop 1214 yılında Selçukluların eline geçti. 47 yıl Selçuklu yönetiminde kaldı.1261 yılında, Trabzon Rum imparatorluÄŸu tarafından alındı.Bunun üzerine Selçuklu Hükümdarı 4. Kılıçaslan, Pervane M. Süleyman’ı bir ordu ile Sinop’ a gönderdi. Pervane M. Süleyman , ordusu ile Tokat-Amasya ve Vezirköprü üzerinden Kızılırmak’ ı geçerek DuraÄŸan’a geldi.Son hazırlıklarını tamamlayarak Sinop üzerine yürüdü ve Trabzon Rum Ä°mparatorluÄŸu’ndan Sinop’u geri aldı.

Anadolu Beylikleri Döneminde Durağan

DuraÄŸan, Anadolu beylikleri döneminde, CandaroÄŸulları BeyliÄŸi’nin egemenliÄŸi altına girdi.Çobanlar’ın , Kastamonu’da PervanoÄŸulları’nın da Sinop Beyi bulundukları sırada Kastamonu Valisi olan Åžemsettin Yaman Candar’ın babası Mehmet OÄŸuzların Alayuntlu boyundandır. CandaroÄŸullarını Osmanlı tarihçileri Ä°sfendiyaroÄŸulları diye yazmışlardır.Oysa, Ä°sfendiyar Bey, CandaroÄŸulları’nın III. Hükümdarıdır.

1235 yıllarında, Yaman Candar’ın oÄŸlu Şücaettin Süleyman PaÅŸa , kedisine Kastamonu’yu merkez yapmış ve bağımsızlığını ilan etmiÅŸtir. Böylece büyük Kastamonu’da CandaroÄŸulları BeyliÄŸi kuruldu. CandaroÄŸlu BeyliÄŸi kısa sürede güçlendi PervaneoÄŸulları’na son vererek Sinop’u ele geçirdi.Daha sonraları, CandaroÄŸulları BeyliÄŸi, Kastamonu ve Sinop Beylikleri olarak ikiye ayrıldı. Sinop BeyliÄŸi üstünlük saÄŸlayarak, Kastamonu CandaroÄŸulları BeyliÄŸi aldı.

Osmanlı PadiÅŸahı Yıldırım Beyazıt, Kastamonu’ yu almak için hazırlıkları tamamlayarak Kastamonu üzerine yürüdü.Kastamonu ve civarı 1392 yıllarında Osmanlıların eline geçti. Böylece CandaroÄŸulları BetliÄŸinin Kastamonu kolu ortadan kaldırıldı. Daha sonraları, Kastamonu civarı ile Küre , Osmancık ve Gökırmak vadisinde, Boyabat ve DuraÄŸan’da kuvvetli bir ihtimalle aynı yıllarda, 1392 yılında Osmanlıların eline geçti.

Timur,Yıldırım Beyazıt’ı 1402 yılında Ankara savaşında yendi. Yıldırım Beyazıt’ın bu savaÅŸtan sonra ölümü üzerine Osmanlılarda taht ve iç kavgaları baÅŸladı. Bunu fırsat bilen CandaroÄŸlu Ä°sfandiyar Bey, Çankırı ve Tosya dahil olmak üzere, Kastamonu ve çevresi ile birlikte Bolu’ya kadar eski toprakları geri almayı baÅŸarmıştır.

Osmanlı PadiÅŸahı 2.Murat, Anadolu Türk BeyliÄŸini yeniden kurmak istiyordu.Bu amaçla Bursa’dan harekete geçerek CandaroÄŸlu-Ä°sfendiyar Bey’in elinden, Sinop hariç diÄŸer toprakları alarak tekrar Osmanlılar’a kattı.

CandaroÄŸulları BeyliÄŸi, 1291 ‘den 1461 tarihine kadar 170 yıl sürmüştür. Ä°lk önceleri baÅŸkentleri Kastamonu idi. Daha sonra Sinop kan dökülmeden kolayca Fatih Sultan Mehmet tarafın’ dan alınarak Osmanlı egemenliÄŸine geçti.(1461)

Fatih Sultan Mehmet, o zaman çok kuvvetli olduÄŸu bilinen Sinop donanmasını’da Osmanlı donanmasına kattı. Kendi görüşüne göre istediÄŸi kimseleri uygun bulduÄŸu iÅŸlerin başına geçirdi.Kastamonu askerlerinin başına Kızıl Ahmet’i getirdi. Sinop Orduköy’den (Ortaköy) Boyabat’a dönen Fatih, DuraÄŸan-Vezirköprü üzerinden Trabzon yolunu tuttu.(1)

Durağan, Osmanlılar zamanında Kastamonu-Samsun İlleri ve İç Anadolu Sinop Limanı arasında çalışan karayolu üzerinde çok önemli dinlenme ve durak yeri olarak görev yaptı.(2)

DuraÄŸan’da CandaroÄŸulları zamanında yapılan, tarihi eser olarak YaÄŸbasan Türbesi vardır. DuraÄŸan Ä°lçesinin YaÄŸbasan Köyü Alan Mahallesi’ndedir. 1395 yıllarında yapılmıştır. Hitabesinde Süleyman, Polat, KutluÅŸah ve Emir-ül Kebir Hasan Bey isimleri yazılıdır.(3)

Türbe dört köye bir temel üzerine kurulmuştur.Duvarlar yükselirken, dört köşeden bölünerek kubbe ile çevrilmiştir.Türbe, taş, kireç ve harçla yapılmıştır. Doğuya açılan dar bir kapısı vardır. Bugün kubbenin üst kısmı yıkılmış, duvarlarının sıvaları dökülmüş perişan bir haldedir.

Osmanlılar Döneminde Durağan

Yıldırım Beyazıt döneminde DuraÄŸan-Boyabat ilçe toprakları 10 (On) yıl 1392-1402 Osmanlılar yönetimine geçmiÅŸtir. Osmanlıların Ankara yenilgisinden sonra DuraÄŸan ve Kastamonu çevresi CandaroÄŸulları BeyliÄŸi’nin eline tekrar geçti.Osmanlılar, PadiÅŸah 2. Murat zamanında bu toprakları ikinci defa egemenlikleri altına aldılar.

Kastamonu’nun Osmanlı ülkesine katılması ile Sinop Ä°li toprakları içinde bulunan DuraÄŸan, Boyabat ve Gerze, Kastamonu sancağına baÄŸlandı.

Tanzimat teÅŸkilatıyla birlikte Kastamonu Ä°l (Eyalet) Sinop Kadılığı da bu eyalete baÄŸlı bir Sancak oldu. Daha önce büyük Kastamonu Sancağı’na baÄŸlı kaldıklarından DuraÄŸan, Boyabat, Ayancık ve Gerze, yönetimine göre yeni oluÅŸan Sinop Sancağına baÄŸlandı.Bu ara DuraÄŸan, Boyabat, Ayancık ve Gerze bir süre kadılık olarak yönetimde kaldı.1899 yılından sonra Sinop Sancağı’na baÄŸlı merkez ilçe dahil 2 ilçe ve 3 bucak ile 486 köy bulunuyordu.DuraÄŸan bu ilçelerden Boyabat’ a baÄŸlı bir bucak ve 39 köyden meydana geliyordu.

Sinop 1920 yılına kadar Kastamonu eyaletine baÄŸlı sancak iken ,bu tarihten sonra bağımsız , Cumhuriyetten sonra sancakların kaldırılması ile de il olmuÅŸtur. Cumhuriyetten sonra Sinop çevresine daha çok hizmet götürmek için yeni ilçeler kurulmuÅŸtur.Bu sırada DuraÄŸan’ da 1954 yılında ilçe olmuÅŸtur.

DuraÄŸan’da Osmanlı’lar zamanında yapılan tarihi eser olarak DuraÄŸan Cami-i (Ä°smail Bey Cami-i ) vardır.Kitabesine göre ; 1867, hicri 1283 yılında yapılmıştır.

Cumhuriyet Döneminde Durağan

Durağan 1923 yılında 30.05.1954 tarihine kadar Boyabat İlçesine bağlı nahiye olup, 01.06.1954 tarihinde kaza haline getirilmiştir.10.03.1955 tarihinde Belediye kurulmuştur.

DuraÄŸan’ın kaza olduÄŸuna dair Sinop Åžeriye Sicilinden alınmış Bekir BAÅžOÄžLU’nun “Boyabat ve Çevresi Tarihi ” adlı kitabından iki madde alıyoruz:
1- Sinop sancağı dahilinde DuraÄŸan kazası’ na ait DuraÄŸan Divan’ı dahilinde vaki Yassıalan…
2- DuraÄŸan kazası’na tabi Dütmen Divanında Emirtolu Kariyesi ahalisi köy Cami-inin Cuma namazı kılınmasına açılması istekleri…
Yukarıdaki iki maddeye göre DuraÄŸan Tanzimat TeÅŸkilatı döneminde nahiye olmuÅŸtur.1954 yılında ise Ä°lçe olarak Boyabat’ tan idari yönden ayrılmıştır.

DuraÄŸan Ä°lçesi önemini: Samsun-Havza-Vezirköprü-DuraÄŸan-Boyabat-Kastamonu-Bolu Karayolu , Sinop-Boyabat-DuraÄŸan-Havza çizgisi ile Sinop-Boyabat-DuraÄŸan- Kargı çizgisi üzerinde İç Anadolu’ya baÄŸlanan yollardan alıyor ve DuraÄŸan’da bulunan Kervansaray da deÄŸer kazanıyordu. DuraÄŸan’ ın bu yol ve diÄŸer tabi imkanları sayesinde kolaylıkla geliÅŸmesi akla gelirken Cumhuriyet döneminde baÅŸlangıçta yeterince geliÅŸme saÄŸlayamamıştır.Kasaba olarak geliÅŸme yakın tarihlerde baÅŸlamıştır. Buda yeterli bir geliÅŸme özelliÄŸinde deÄŸildir.

DuraÄŸan’dan Geçen Tarihî Yollar

Selçuklular döneminde çok önemli ticari ve liman ÅŸehri olan Sinop’ giden yollar Boyabat’ın Çukurhan mevkisinde birleÅŸirler.İç Anadolu ve İç Orta Karadeniz bölgelerinden Sinop’a giden yollarda DuraÄŸan üzerinden geçmektedir.Bu yol hala önemini korumaktadır.

Yaykıl TaÅŸhanı noktasından BaÅŸsökü – DoÄŸaçam – DuraÄŸan doÄŸrultusunda bir yol vardır.Bu yol DuraÄŸan Kervansaray’ına ugrar. Vezirköprü-YaÄŸbasan-Sarıyar ve (Gerze’nin Karakoyun Gürsüfet Çece Köyü) Gerze doÄŸrultusu çok zayıf bir ihtimalle düşünebilir.

Kastamonu, Taşköprü-Boyabat-Durağan-Vezirköprü doğrultusunda Gökırmak ve Kızılırmak kıyısı boyunca çok eskilerden beri giden bir yol bulunmaktadır.

İç Anadolu’dan Sinop’ a gelen yolların hepsi Vezirköprü-DuraÄŸan-Boyabat çizÄŸisinden geçmektedir.Sinop’ dan Anadolu’ ya da yollar bu çizgi üzerinden geçmektedir.Bu yollar Selçuklular ve Osmanlı’lar döneminde olduÄŸu gibi Cumhuriyet döneminde önemini koruyan tarihi yollar durumundadır.

DuraÄŸan-Çerçiler-Alaçam arasında bakımsız, dar, ham yol bulunmaktadır.Bu yolun geniÅŸletilerek asfalt yapılması durumunda DuraÄŸan Ä°lçesi’ nin Orta Karadeniz ve oradan da DoÄŸu Karadeniz kıyılarına ulaşımı kısadan saÄŸlanmış olacaktır. Bu yol hem Ä°lçe Merkezi hem de Çerçiler ve civarı köylerin halkı için çok önemlidir.